Op het Delftse marktplein stond in de Middeleeuwen vele malen een schavot, aangepast aan de executie of marteling die plaatsvond. Om toeschouwers goed zicht te geven, was zo’n tijdelijk houten plankier vooral hoog.
Het marktplein is in de 13de eeuw nog in het bezit van de Graven van Holland. Hun Hof omvat ontvangstgebouwen, woningen, een kapel, stallen en schuren. Rond 1250 komt er een stenen uitkijktoren. In een tijd van vooral houten huizen wordt deze Het Steen genoemd. Achter Het Steen wordt in 1275 een tweede hogere gevangenistoren van steen gebouwd. Nu spreekt men van Het Oude Steen en Het Nieuwe Steen. In 1436 worden de grafelijke gebouwen Delfts bezit. Delen van het complex worden verbouwd tot Stadhuis met Het Oude Steen als hoofdingang.
Beide torens blijven gespaard bij de stadsbrand van mei 1536. Bij de Stadhuisbrand van 3 op 4 maart 1618 blijft echter alleen Het Nieuwe steen overeind. Het Nieuwe Steen blijft deel van het nieuwe Stadhuis dat tussen 1618-1620 wordt gebouwd door Hendrick de Keyser, die dan ook aan het grafmonument voor Willem van Oranje werkt. In het Stadhuis komt ook de Stedelijke rechtbank. Als symbool daarvan levert De Keyser in 1620 voor 200 gulden een beeld van Vrouwe Justitia. Dit beeld met zwaard en weegschaal is niet zoals gebruikelijk geblinddoekt. De deur onder Justitia én boven de Stadhuisingang zou zelfs gebruikt zijn als doorgang naar het hoge schavot.
Meer informatie over het Stadhuis inclusief een filmpje
Marteling
Het Nieuwe Steen wordt een gevangenis. De meest bekende gevangene is Balthasar Gerards, de moordenaar van Willem van Oranje op 10 juli 1584. De rechtspraak is in de 16de en 17de eeuw heel anders dan nu. Tot de 17de eeuw is het gevangen zitten niet de straf. De straf is een geldboete, verbanning, schand-, lijf- of doodstraf. Verdachten kunnen maandenlang opgesloten blijven in afwachting van ondervraging of berechting. Om aan een bekentenis te komen, is martelen – ook wel folteren of pijnigen – een afdoend middel. Er mag echter alleen gemarteld worden als er bewijs is, maar nog niet voldoende. Een bekentenis maakt verder onderzoek overbodig en belet een hoger beroep bij het Hof van Holland. Zonder schuldbekentenis echter mag niemand ter dood worden veroordeeld.
Het woord folteren is afkomstig van het 14de eeuwse Duitse foltern of ‘martelen’. Dat foltern komt mogelijk van het Latijnse poletrus of poledrus en betekent ‘martelwerktuig’ of ‘veulen’. Dat laatste verwijst naar het Houten Paard, een marteltoestel met een hoekige bovenzijde als zitplaats voor de verdachte of veroordeelde. Met enige gewichten aan de voeten een pijnlijke ervaring. Soms worden veroordeelden op het Houten Paard door de stad getrokken. Een andere naam is Het Spaanse Paard; te danken aan de Spaanse overheersing in de 16de eeuw.
Op de pijnbank
Radbraken op het wiel bestaat uit het breken van de botten van de misdadiger, vastgebonden op een houten wiel. Een variatie is het eerst breken van de botten en daarna de veroordeelde door het wiel vlechten. Het radbraakkruis is de vervanging van het wiel. De pijnbank is eveneens een succesnummer. Door het oprekken van de ondervraagde is een bekentenis gegarandeerd. Duimschroeven, schedelkrakers, wurgtouwen, geseling, een kattenklauw, beenklemmen of scheenschroeven werken overtuigend. Het volgieten van gevangenen met water, olie of azijn maakt ook loslippig evenals iemand op een rooster boven een vuurtje leggen. In de 17de eeuw komt de duimschroef erbij. Iemand de duimschroeven aandraaien is nog steeds een spreekwoord. De tongschroef wordt gebruikt om een veroordeelde voor altijd het zwijgen op te leggen.
Het verhaal van Mr. Harman Schinkel
Het is niet bekend welke folteringen er allemaal in Het Nieuwe Steen werden toegepast maar er hebben vele gevangenen bange uren doorgebracht. Zo ook Mr. Harman Schinkel, ondermeester aan de Latijnse School en tevens boekdrukker en -verkoper. Zijn katholieke liedboek Cantuale Novum is in 1566 klaar, maar wordt onverkoopbaar door de Beeldenstorm. Harman stapt daarom over op protestante drukwerken, en dat valt niet goed bij het nieuwe Katholieke bestuur van 1568. In juli 1568 wordt Harman twee uur 'rigoureus geëxamineerd' op de pijnbank. Harman beroept zich op vrijheid van godsdienst, als uitgeroepen door de Prince van Oraigne. Het had geen succes en Harman wordt op de markt onthoofd. In 1808 wordt een brug naar Harman vernoemd, tegenover zijn oude huis aan de Oude Delft 189.
